چرا خشمگین می شویم

مرحوم نراقی در تعریف خشم و غضب می گوید: غضب عبارت است از حالت نفسانیه که باعث حرکت روحی حیوانی می‏شود و هرگاه شدید شد باعث حرکت شدیدی می‏شود که از آن حرکت حرارتی بیش از حد حاصل می‏شود و رگ‏های گردن باد می‏کند و نو رعقل خاموش می‏شود واثر قوه عاقله را ضعیف می‏کند و بدین جهت موعظه و نصیحت در آدم غضبناک اثری نمی‏بخشد، بلکه پند و موعظه غضبش را شدیدتر می‏کند غضب از دید اخلاق اسلامی از مهلکات و آفات خطرناک است و بسا باعث هلاکت همیشگی می‏شود، لذا پیامبر(ص) فرمودند: که غضب ایمان را فاسد می‏کند چنان که سرکه عسل را فاسد می‏کند.(1)
عوامل خشم و غضب:
1- کبر و خودبینی: کسی که خودش را بزرگ و بهتر از دیگران بداند، از انتقاد و نصیحت دیگران عصبانی و غضبناک می‏شود و توان انتقاد پذیری و نصیحت را ندارد، لذا از خود خشونت و عکس العمل نشان می‏دهد که باعث بدزبانی و فحاشی، فریاد کشیدن و بی توجهی به دیگران می‏شود. 2- حب دنیا: دوست دار دنیا اگر دوستی اش به حدی باشد که خلاف میلی در جهتی از زندگی برایش پیش آید نمی‏تواند خودداری کند و خشمگین می‏شود ودر آتش خشم خود می‏سوزد.
نحوه برخورد با غضب و درمان آن: 1- اساسی‏ترین راه غلبه بر خشم و ستیزه جویی و مصون ماندن از اعمال انتقامی، جهاد با نفس و تزکیه روح است و این امر با تقویت اراده حاصل می‏شود. رسول اکرم(ص) می‏فرماید: »اشد کم من ملک نفسه عند الغضب؛ قوی‏ترین شما کسی است که در موقع غضب مالک نفس سرکش خود باشد.
2- نکته مهم دیگر در درمان غضب، مبارزه با اسباب و عوامل خشم و غضب است. امام صادق(ع) فرمود: حواریون عیسی (ع) به آن حضرت گفتند: سخت‏ترین چیزها چیست؟ فرمود: سخت‏ترین چیزها غضب خداوند می‏باشد. آنان گفتند: با چه چیزی خود را از غضب خدا حفظ کنیم؟ حضرت فرمود: به این که غضب نکنید و بر کسی خشمگین نشوید: آنان گفتند: منشا غضب چیست؟ فرمود: کبر و خودکامگی و کوچک شمردن مردم.(2)
3- توجه به آثار خشم و غضب در درمان آن موثر است، منشا بسیاری از بیماری‏های جسمی از جمله سرگیجه، سردرد، تنش و پرش اعضا، لکنت زبان، بیماری‏های خون، شکسته، کاهش قدرت دفاعی بدن، ناراحتی‏های دستگاه گوارش و بی‏اشتهایی می‏باشد. از نظر دانشمندان در خشم انواع تغییرات بیوشیمی و فیزیولوژی دیده می‏شود که به سلسله اعصاب سمپاتیک و غدد فوق کلیوی مربوط است. این تغییرات بدن را مهیای بحران هایی می‏سازد،(3) و بر این اساس، در روایات خشم و غضب به عنوان کلید بدی‏ها ذکر شده است. پیامبر اکرم(ص) فرمود: »هنگامی که انسان غضب کند تمام شرور و جودش را در بر می‏گیرد».(4)
4- برای خاموش شدن آتش خشم باید تغییر وضع و حالت داد. پیامبر اکرم(ص) می‏فرماید: اگر یکی از شما دچار خشم شد اگر ایستاده است بنشیند و اگر نشسته است بخوابد و اگر خشمش فرو نشست با آب سرد وضو بگیرد یا بدن را شستشو دهد.(5)
امام باقر(ع) فرمود: »ایّ شی‏ء اشد من الغضب؟ ان الرجل لیغضب فیقتل النّفس التی حرّم اللَّه و یقذف المحصنه».(6)
چه چیزی از غضب سخت‏تر است؟ همانا مرد غضب می‏کند و در اثر آن مرتکب قتل نفس که خدإ؛ح‏ح حرام کرده می‏شود و زن پاکدامن را متهم می‏سازد.

برای غلبه بر خشم خود دو تکنیک وجود دارد که یکی در بلندمدت اثر دارد(راهکارهای پیشگیری از بروز خشم) و دیگری در کوتاه مدت(راهکارهای کنترل هنگام بروز خشم). البته نباید از یاد برد که استفاده از این دو تواماً مفید و موثر است و بدون یکی، دیگری با مرور زمان رنگ می بازد.

q روش بلند مدت (غیر مستقیم) غلبه بر خشم:

1) بالا بردن ظرفیت خود از طریق مثبت اندیشی

2) تعمق بیش تر در رفتارهای خود(بیش تر در مواردی که تقصیر خود ماست، اما باز هم خشمگین می شویم)

3) لبریز شدن از نیروی صبر و تحمل(موضوع پست از تحمل تا تحقق)

4) تفکر در مورد رفتار خشمناک خود یا اطرافیان در گذشته و سبک سنگین کردن پیامدهای آن به صورت منطقی

q روش کوتاه مدت (مستقیم) غلبه بر خشم:

هنگامی که با مسئله ای رو به رو می شویم که منجر به بروز خشم ما می شود، انجام دادن اقدامات زیر می تواند به اندازه زیادی از بروز خشم جلوگیری کند یا از کیفیت آن بکاهد.

1) نزول نیروی حرکتی بدن. حالت بدن را تغییر دهیم. یعنی به اصطلاح سرعت را کم کنیم و یک دنده معکوس بکشیم. برای این که از حالت تهاجمی خارج شویم، بایستی بدن فیزیکی را از آن حالت خارج کنیم. اگر ایستاده بودیم، بنشینیم، اگر نشسته بودیم، نیمه نشسته (حالت لم دادن) را اختیار کنیم و ...

باید توجه داشته باشید که همواره بدن باید حالت نزولی تری را پیدا کند. زیرا حالت صعودی یک حالت تهاجمی است. یعنی اگر فرد که نشسته برای تغییر دادن حالت بدن بایستد، نه تنها مناسب نیست، بلکه اثر مضر نیز دارد.

2) تغییر محل استقرار. لازم نیست کار خیلی شاقی انجام دهید، فقط محلی را که در آن هستید، ترک کنید. البته توجه کنید که برای این کار باید ابتدا طرف مقابل را به آرامش دعوت کنید و این کار را طوری انجام ندهید که نوعی بی احترامی به طرف مقابل باشد و خشم او را تحریک کند.

بهتر است به محیط هایی نقل مکان کنید که از نظر گرمی و سردی هوا مناسب و متمایل به خنک باشد و از نظر ترکیب رنگ استفاده شده، ملایم باشد. البته قرار گرفتن در میان گیاهان (حتی درختچه های آپارتمانی) می تواند از تنش موجود در مکان بکاهد. اگر در محیط رنگ های زننده ای چون قرمز باشد، این رنگ ها نه تنها اثر کاهندگی ندارد، بلکه خوی تهاجمی انسان را بر می انگیزانند.

بهتر است به محیط هایی بروید که در آن آرامش بیش تری داشته اید. اگر با همسر خود دعوا می کنید، بهتر است به اتاق خواب بروید، چرا که قرار گرفتن در اتاق خواب نه تنها نیاز به رنگ های ملایم را تامین می کند، بلکه یادآور آرامش است.

3) تماس جسمی با طرف دعوا. اغلب ما بیش تر با افرادی دعوا می کنیم که بیش تر به ما نزدیکند. بیش تر خشم خود را بر اطرافیان نزدیک تر یعنی خانواده، دوستان هم جنس و ... می تازانیم. اگر در میانه دعوا هستیم و خشم ما بروز پیدا کرده و ممکن است کار دست خود بدهیم، یکی از راه کارهای افول خشم این است که با طرف تماس جسمی برقرار کنیم. برای این کار می توان دست خود را بر شانه طرف مقابل بگذاریم یا دستانش را بگیریم یا دستمان را بر روی پایش بگذاریم یا صورتش را لمس کنیم. بهترین حالت آن است که او را در آغوش بگیریم. هرچه ارتباط جسمی صمیمانه تر باشد، بهتر است. با این روش نه تنها بر خشم خود غلبه می کنیم، بلکه اگر مقصر طرف مقابل باشد، وی با محبت راحت تر می تواند اعتراف کند و اشتباه خود را بپذیرد.

توجه داشته باشید که در یک موقعیت خشمگینانه همواره فرد از رفتار فرد دیگر ناراحت شده و بیزار است، نه از خود وی. با برقراری ارتباط صمیمانه جسمی، می توان روی اصلاح رفتار اشتباه تاکید بیشتری کرد و حس مهر را در طرف مقابل برانگیخت.

4) خندیدن. خندیدن نه تنها باعث غلبه بر خشم می شود، بلکه در بسیاری موارد دیگر برای حل مشکلات مختلف به کار می آید.

در این میان نباید خنده ای که نشانه صمیمیت یا آرامش قلبی است با خنده تمسخر آمیز یا نیشخند، مخلوط کرد. چرا که در این صورت نه تنها کاری پیش نمی برد، بلکه مایه فاصله بیش تر نیز می شود.

در میانه دعوا چگونه بخندیم؟ برای این کار می توان به موضوع خنده داری که قبلاً به آن برخورد کرده ایم، اشاره کنیم یا موضوعی که از بحث خارج است را مطرح کنیم تا هم لحظه ای مغز ما نفس بکشد و آسودگی خاطر پیدا کنیم و از محیط متشنج دعوا بیرون برویم و هم بر خشم خود غلبه کنیم.

5) استفاده از آب سرد. این تکنیک یکی از روش های بسیار قدیمی است که البته ما معمولاً به جای مبادرت به آن از آن خودداری می کنیم. در میانه دعوا خوردن یک لیوان آب خنک یا شستن دست و صورت با آب سرد، می تواند از طریق آرام کردن اعصاب اثر زیادی بر کاهش خشم ما داشته باشد. از طرفی استفاده از آب سرد بدن را منقبض کرده و از سوخت زیاد انرژی و در نتیجه از بالارفتن انرژی آزاد شده فرد که منجر به فعالیت تهاجمی می شود جلوگیری می کند. بهتر است در هنگام دعوا از قرار گرفتن در محیط های خیلی گرم خودداری کنید.

اگر نمی توانید قوانین بالا را برای غلبه بر خشم استفاده کنید، بهانه نیاورید که نمی شود، ما امتحان کردیم، شد.


سایر سئوالات